រៀនស្រមើលស្រមៃគិតនឹងបង្កើតគំនិតច្នៃប្រឌិត
ដោយ បណ្ឌិត ហ្គាហ្វារ ពាងម៉េត
១២ មីនា ២០១៥
ខ្ញុំបានសរសេរក្នុងអត្ថបទរបស់ខ្ញុំពីលើកមុនថា៖ គឺរបៀបដែលយើងគិត
ជាជាងអ្វីដែលយើងដឹងដែលសំរេចកំណត់គុណភាពនៃជិវិតនិងអនាគតរបស់
យើងបាន។ ដូច្នេះយើងត្រូវតែរៀនស្រមៃគិត ស្វែងរក និងប្រឈមមុខទល់នឹង
អ្វីៗដែលយើងជឿថាយើងបានដឹង។
ខ្ញុំបានដកទស្សនៈនេះ ពីសៀវភៅ Think Better «ចូរគិតឱ្យកាន់តែប្រសើរ»
(ឆ្នាំ ២០១៤) និពន្ធដោយលោក Tim Hurson អ្នកជំនាញការនៃក្រុមហ៊ុនមួយ
ដែលផ្តល់នូវការបង្រៀនបណ្តុះបណ្តាលការសម្របសម្រួលនិងការពិគ្រោះយោបល់
នៅក្នុងការគិតនិងការច្នៃប្រឌិត ។
គុណភាពនៃ ការគិត
ពិតណាស់ហើយថាយើងម្នាក់ៗ គិត ។ គឺសមត្ថភាពយើងក្នុងការគិតដែល
បានបំបែកយើងចេញពីសត្វព្រៃដែលប្រើសភាវគតិ ។ ប៉ុន្តែអ្នកខ្លះបានយល់ច្រឡំ
ថាមតិ/យោបល់ – ដែលឥត មានចំណេះចេះដឹងជាមូលដ្ឋានគាំទ្រ – វាដូចគ្នានឹង
ការគិត – ដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងការវិភាគដោយប្រុងប្រយ័ត្ន ។
គឺការគិតដោយប្រុងប្រយ័ត្ននិងដោយវែកញែកនេះហើយដែលបានកំណត់
លក្ខណៈការគិតដ៏សំខាន់ជ្រាលជ្រៅមួយដែលខ្មែរយើងហៅថាការត្រិះរិះពិចារណា ។
មូលនិធិនៃការត្រិះរិះពិចារណា Foundation for Critical Thinking បានរំឭកយើង
ថា ៖ « ការគិតទាំងអស់វាមិនមានគុណភាពដូចគ្នាទេ . . . បើយើងទុកការគិត
តាមតែវាទៅ យើងនឹងមើលឃើញថាការគិតភាគច្រើនវាទ្រេតលំអៀង , វាក្រឡៃ ,
វាគ្មានមូលដ្ឋាន, វាខ្វះការពិត ឬ វាអគតិ » ។
ការគិតដែលមានគុណភាពខ្ពស់ប្រសើរ , វាធ្វើឱ្យគុណភាពនៃជីវិតរបស់យើង
និងគុណភាពនៃអ្វី ៗគ្រប់យ៉ាងដែលយើងបានធ្វើ មានការរីកចម្រើនកើនឡើង ។
នេះមិនមែនបានសេចក្តីថាអ្វីដែលយើងចេះដឹង វាមិនសំខាន់នោះឡើយ ។
ចំណេះចេះដឹងវាជាធាតុសំខាន់មួយ នៃគុណភាពការគិត ។ ក៍ប៉ុន្តែបើសិនយើងមិន
យកចំណេះចេះដឹងមកប្រើប្រាស់ហើយត្រិះរិះពិចារណាឱ្យបានហ្មត់ចត់ យើងនឹង
មិនអាចឈានជំហានទៅដល់ការសិក្សានិងពិនិត្យឬសគលបញ្ហាណាមួយបានដែរ ។
មូលនិធិនៃការត្រិះរិះពិចារណាបានហៅគុណភាពខ្ពស់ប្រសើរនៃការត្រិះរិះពិចារណា
ថា វាមិនត្រឹមតែជា« តម្លៃស្នូល » ប៉ុន្តែក៏ជា « ការតម្រូវនៃការរស់រានសេដ្ឋកិច្ចនិង
សង្គម» នៅក្នុងសតវត្សទី ២១ នេះ ។
ធាតុចាំបាច់ពីរនៃការត្រិះរិះពិចារណាគឺ criticality (ភាពវិវេចនា) (ឬការគិត
ប្រដេញគំនិតដោយហ្មត់ចត់?) និង creativity (ភាពច្នៃប្រឌិត) ។ មនុស្សលោកច្រើន
ប្រើពាក្យវិវេចនាឬរិះគន់ខុសន័យទៅជាការរិះគន់ ជេរ ហែកហួរ ថ្កោលទោស ។ ការពិត
ពាក្យវិវេចនាឬរិះគន់មានន័យថាការវាយតំលៃនូវអ្វីដែលបានគិត/ធ្វើតើវាបាននាំយក
យើងឱ្យបានជិតដល់គោលដៅ/ទិសដៅរបស់យើងឬយ៉ាងណា ដើម្បីឱ្យយើងបានគិតតើ
ត្រូវធ្វើអ្វីតទៅមុខទៀតដើម្បីឱ្យយើងបានដល់គោលដៅ/ទិសដៅរបស់យើង ។
ស្រមើលស្រមៃគិតនឹងបង្កើតគំនិតច្នៃប្រឌិតមិនមែនរវើរវាយក្នុងសុបិន្តមើលឃើញ
មកុដពេលឆ្លុះកញ្ចក់នោះទេ គឺយើងស្រមៃគិតដល់គំនិតថ្មីៗដែលយើងមិនដែលបានគិត
ដល់/បានធ្វើ ។
សៀវភៅផ្សេងៗរបស់មូលនិធិនៃការត្រិះរិះពិចារណា បានពិពណ៌នាអំពីចំនុចគ្រោះ
ថ្នាក់នៃ « ការគិតគ្មានទិសដៅ » ដែលលោក Hurson បានហៅថា «គំនិតស្វា» – ស្វាវា
លោតពីសាខាដើមឈើមួយទៅសាខាដើមឈើមួយទៀតគ្មានទិសតំបន់វិលវល់វក់វីតែ
វា។
ការគិតហ្មត់ចត់
ទោះបីមនុស្សយើងម្នាក់ៗ គិត លោក Hurson – បាន ប្រាប់យើងថា៖ « ការ
គិតហ្មត់ចត់ដ៏ពិតប្រាកដ» វាត្រូវមានរួមបញ្ចូលទាំង សកម្មភាពផ្លូវគំនិតនិង
ផ្លូវច្នៃប្រឌិតផង ។ ការគិតហ្មត់ចត់មាន «ការសង្កេត , ចងចាំ , ឆ្ងល់, ស្រមៃគិត,
សួរ , បកស្រាយ , វាយតំលៃ , វិនិច្ឆ័យ , កំណត់ , នឹកស្មាន , តែងសេចក្តី , ប្រៀប
ធៀប , វិភាគ , គណនា , ហើយនឹង metacognition ( គិតអំពីការគិត ) » ។
មេដឹកនាំសិទិ្ធស៊ីវិល លោក Martin Luther King បាន ថ្លែងថា ៖ « យើងកម្រ
នឹងរកឃើញមានមនុស្សដែលស្ម័គ្រចិត្តចូលរួមក្នុងការគិតដែលពិបាកនិងដែល
ហ្មត់ចត់ណាស់ ។ ស្ទើរតែជាសកល គេតែងស្វែងរកចម្លើយដែលមានភាពងាយ
ស្រួលនិងរកដំណោះស្រាយដែលឆ្អិនពាក់កណ្តាល ។ គ្មានអ្វីដែលធ្វើឱ្យមនុស្សមួយ
ចំនួនឈឺចាប់ច្រើនទៀតជាងធ្វើការគិតទេ» ។
ទស្សនវិទូបារាំងលោក Voltaire អ្នកតស៊ូការពារសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ
បានសរសេរថា « គ្មានបញ្ហាណាមួយដែលអាច ទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារដោយ
និរន្តរភាពតាមផ្លូវគំនិតបានទេ»។
លោកគ្រូពេទ្យជាតិអង់គ្លេស Alex Bourne បានអះអាងថា « គេអាចទុក
ស្ថិតិចំនួនមួយលាននៅក្នុងខួរក្បាលបាន តែមនុស្សម្នាក់នេះនៅតែជាមនុស្ស
ខ្វះការអប់រំទាំងស្រុង » ។ ចៅក្រមតុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិក Oliver Wendell
Homes, Jr. បានថ្លែងថា « តួនាទីដ៏សំខាន់នៃការអប់រំផ្លូវបញ្ញា គឺមិនមែន
ប្រមូលផ្តុំស្ថិតិទេ ប៉ុន្តែបង្រៀនអំពីរបៀបធ្វើឱ្យស្ថិតិទាំងនោះរស់រវើកវិញ » ។ ទាំង
អស់នេះហើយដែល លោក Hurson បានហៅថា «គិតឱ្យបានល្អប្រសើរជាងមុន
ដើម្បីបានលទ្ធផលប្រសើរជាងមុន »។
សួរមិនឈប់
យើងត្រូវនិយមប្រើខួរក្បាលយើងឱ្យចេះបង្កើតសំណួរ បន្ថែមទៀត សួរមិន
ឈប់ – មូលនិធិហៅដំណើរការនេះជា «ការរៀនសំខាន់ » ។ បើគ្មានសំណួរបន្ថែម
ទេ ខួរក្បាលមិនដឹងតើធ្វើយ៉ាងណានឹងអាចបន្តសកម្មភាពទៅមុខទៀតបាន ។
លោក Hurson ទទូចថា បើទោះបី ចម្លើយហាក់ដូចជាច្បាស់និង ជាក់ស្តែងហើយ
ក៍ដោយ ក៍សំណួរមិនត្រូវឈប់ទេ ពីព្រោះថាការបញ្ឈប់សំណួរ គឺជាការបញ្ឈប់ការ
គិតដែលបដិសេធខ្លួនយើងនូវលទ្ធភាពថ្មី ។
នៅក្នុងការពិនិត្យសិក្សាអំពីអ្វីមួយ យើងត្រូវប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងសំណួរដែលចាំ
បាច់, ដែលពាក់ព័ន្ធ, និងដែលមិនអាចខ្វះបានចំពោះបញ្ហានៅចំពោះ មុខ ដែល
កំពុងពិនិត្យសិក្សា ទោះបីក្នុងការអាន ការសរសេរ ឬ ការនិយាយ ។
អ្នកស្រីអ៊ុងសានស៊ូជីនៃប្រទេសភូមាបានអំពាវនាវដល់ជនរួមជាតិរបស់
នាងឱ្យរក្សា «ខួរសាកសួរ » ជារៀងរហូត ព្រោះ «ខួរដែលឥតមានសំណួរជាខួរដែល
បញ្ញាឥតមានជីវិត » ។
រាល់ខួរអាចរៀននិងបង្រៀនឱ្យចេះបាន
លោក Hurson អ្នកមានសុទិដ្ឋិនិយមបានអះអាងថាយើងមិនបាច់បារម្ភអំពី
កម្រិតប្រាជ្ញា IQ ឬកម្រិតគំនិតច្នៃប្រឌិត CQ នៃខួររបស់យើង ទេ ព្រោះ «រៀង
រាល់ខួរអាចត្រូវគេបង្រៀនបានឱ្យចេះគិតកាន់តែប្រសើរឡើង ឱ្យ យល់កាន់តែ
ច្បាស់ឡើង ឱ្យចេះគិតច្នៃប្រឌិតនិងឱ្យចេះធ្វើគម្រោងឱ្យមានប្រសិទ្ធិភាពឡើង
ថែមទៀត » ។
ដូច្នេះ បុគ្គលណាក៍ដោយ អាចអភិវឌ្ឍនិងរីកលូតលាស់បាន ។
សត្វមានទម្លាប់
មនុស្សយើងជាសត្វមានទម្លាប់ គិតអ្វីតាមយើងមានទម្លាប់គិត ហើយធ្វើអ្វី
តាមយើងមានទម្លាប់ធ្វើ ។ យើងតែងតែគិតនិងតែងតែធ្វើ ដដែលៗ រហូតដល់
គំនិតនិងសកម្មភាពយើង វាបានក្លាយជាលំនាំដូចដុំថ្ម ដែលមានសញ្ញាស្លាកស្នាម
ជ្រៅលំបាកនឹងកែឱ្យបានដូចដើម – លោក Hurson បានហៅវាថាជា
reproductive thinking «គំនិតបន្តពូជ » ព្រោះវាបន្តការគិតដដែល ៗ ឡើងវិញ
– ដែលផ្ទុយនឹង productive thinking «គំនិតផលិតភាព » ឬ «គំនិតមាន
ប្រយោជន៍ » ។ គេអាចទាយមើលឃើញមុនបានអំពីលទ្ធផលនៃការគិតបន្តពូជ ។
អ្នកប្រាជ្ញរូបវិទ្យា លោក Albert Einstein បានផ្តល់ន័យពាក្យ « ឆ្កួត» ថា ៖
«ធ្វើតែដដែលៗម្តងហើយម្តងទៀតរួចហើយរំពឹងថានឹងបានលទ្ធផលខុសពីមុន» ។
ការត្រិះរិះពិចារណា
អ្នកនិពន្ធប្រទេស អៀរឡង់ ដ៏ល្បីឈ្មោះ លោក George Barnard Shaw បាន
សរសេរថា ៖ « ការស្រមើលស្រមៃជាកំណើតនៃគំនិតច្នៃប្រឌិត – អ្នកចាប់ផ្តើម
ស្រមៃនូវអ្វីមួយដែលអ្នកចង់បាន រួចអ្នកបង្កើតឆន្ទៈមួយ ហើយទីបញ្ចប់អ្នកធ្វើ
សកម្មភាពអនុវត្តឆន្ទៈនោះដើម្បីឈោងចាប់យកអ្វីនោះដែលអ្នកចង់បាន » ។
លោក Albert Einstein បានបន្ទរថា « ការស្រមើលស្រមៃ មានសារៈសំខាន់ជាង
ចំណេះចេះដឹង ។ ចំណេះចេះដឹង វាមានកំណត់ ឯការស្រមើលស្រមៃ គំនិត
ច្នៃប្រឌិតវាព័ទ្ធជុំវិញពិភពលោក » ។ លោក Hurson បានបញ្ចប់ថា «ដើម្បីបង្កើត
អនាគត អ្នកត្រូវតែចេះស្រមើលស្រមៃ » ហើយត្រូវតែបោះបង់គំនិតនិងសកម្ម
ភាពចាស់កំរិលព្រោះ វាសម្លាប់ការច្នៃប្រឌិត ។ ត្រូវចាប់ផ្តើម «គិតគំនិតថ្មី» ឬ
ការគិតក្រៅប្រអប់ ។
អ្នកឈ្នះ រង្វាន់ Pulitzer លោក Thomas Friedman បានសរសេរនៅក្នង
អត្ថបទ « ដំបូន្មានពីលោកយាយ » (ថ្ងៃទី ២២ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៩) ថា នៅពេល
ដែលមនុស្សភាគច្រើនហាក់ដូចជាយល់ស្របថា ប្រទេសចិននឹងទៅជាម្ចាស់
សតវត្សរ៍ ទី ២១ នេះ ខ្លួនលោកនៅតែ « មិនត្រៀមខ្លួនប្រគល់ សតវត្សរ៍ទី ២១
ទៅឱ្យប្រទេសចិនទេ » ព្រោះអាមេរិកនៅមានរឿងសំខាន់ដែលមិនអាចជួញដូរ
បាន ៖
ទីមួយ គឺ « ការស្រមើលស្រមៃ » ។ ប្រជាពលរដ្ឋអាមេរិកាំងនៅតែមាន
សមត្ថភាពក្នុងការ « ស្រមៃ និង បញ្ចេញ គំនិតថ្មី ៗ » ដើម្បីការលូតលាស់ ។ គឺថា
« អ្វីដែលពលរដ្ឋរបស់អ្នកស្រមៃគិតឥឡូវនេះ វាសំខាន់ច្រើនជាងពេលវេលាមុន
ទាំងអស់ ព្រោះក្នុងឋានៈជាបុគ្គល ពលរដ្ឋឥឡូវអាចជំរុញការស្រមើលស្រមៃរបស់
ខ្លួនឱ្យបានកាន់តែឆ្ងាយ , កាន់តែលឿនជាងមុន , កាន់តែជ្រៅ និង អស់ប្រាក់
កាន់តែតិចជាងពេលមុនផងទៀត » ។ ចំពោះលោក ពលរដ្ឋណាមាន គំនិតថ្មី ចេះ
ស្រមើលស្រមៃគិត និង មានភាពច្នៃប្រឌិត ពលរដ្ឋនោះ នឹងរីកចម្រើន ។
ទីពីរ គឺ អាមេរិកាំង មាន «អភិបាលកិច្ចល្អ ដែលអាច បណ្តុះបណ្តាលឱ្យមាន
គំនិតច្នៃប្រឌិត » – អភិបាលកិច្ចល្អ រួមបញ្ចូលទាំងគណនេយ្យភាព
(accountability), តម្លាភាព (transparency), សមធម៌រួមបញ្ចូល (equity) , និង
នីតិរដ្ឋ (rule of law) ។ នៅកន្លែងណាដែលការគិតដោយសេរីត្រូវបានកាត់បន្ថយ
និង គាបសង្កត់ ដូចក្នុងរបបផ្តាច់ការ ហើយការស្រមើលស្រមៃគិត គ្រាន់តែជា
ពាក្យមួយហើយឥតន័យ នៅកន្លែង នោះនឹងគ្មានការច្នៃប្រឌិតបានទេ ។
ខ្ញុំសូមអញ្ជើញ អ្នកអានតភ្ជាប់ចំនុចទាំងអស់ខាងលើ ចងជាក្របខ័ណ្ឌមួយ
ដើម្បីជាគោលការណ៍ក្នុងការគិត ជាពិសេសនៅពេលនេះដែលខ្មែរប្រជាធិបតេយ្យ
កំពុងធ្វើការតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបដែលជាប់ចោទពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹង
មនុស្សជាតិ ។
មានសុភាសិតមួយបានចែងថា ៖ «ពេលវេលាដ៏ល្អបំផុតដើម្បីដាំដើមឈើមួយ
ដើម គឺ ២០ ឆ្នាំមុននេះ ។ ពេលវេលាដ៏ល្អបំផុត ទីពីរ គឺនៅពេលឥឡូវនេះឯង »។
សុភាសិតមួយទៀតបានចែងថា ៖ « បើគិតនៅក្នុង លក្ខខណ្ឌមួយឆ្នាំគួរដាំគ្រាប់
ពូជ, បើគិតនៅក្នុង លក្ខខណ្ឌ ១០ ឆ្នាំ គួរដាំរុក្ខជាតិ, បើគិតក្នុង លក្ខខណ្ឌ ១០០
ឆ្នាំ គួរអប់រំប្រជាពលរដ្ឋ » ។
. . . . . . .
អត្ថបទនេះបានដកស្រង់ពីអត្ថបទដើមរបស់ខ្ញុំមួយចំនួនជាភាសាអង់គ្លេសចុះផ្សាយក្នុងឆ្នាំ ២០០៩-២០១៣.
អំពីអ្នកនិពន្ធ ៖ បណ្ឌិត ហ្គាហ្វារ ពាងម៉េត អតីតសមាជិកកងទ័ពជាតិរំដោះប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ (ឆ្នាំ ១៩៨០–១៩៨៩) បានចូលនិវត្តន៍ ពីសាកលវិទ្យាល័យកោះ Guam (ឆ្នាំ ២០០៤) ។ គាត់បាន បង្រៀនវិទ្យាសាស្រ្ត នយោបាយចំនួន ១៣ឆ្នាំ ។ គាត់អាចទាក់ទងបានតាម រយ: សារអេឡិចត្រូនិច peangmeth@gmail.com